Wat moet ons met Jurie van den Heever doen? (3)

Jurie van den Heever Wat moet ons met ons kerk doen copy
My weergawe van Jurie se voorblad simboliseer die woorde van Rom.1:22-25: “Terwyl hulle voorgee dat hulle wys is, het hulle dwaas geword…
hulle wat die waarheid van God verruil het vir die leuen en die skepping vereer en gedien het bo die Skepper wat geprys moet word tot in ewigheid.”

(Apologies to English readers. This is the third reflection on an Afrikaans book that is causing some disturbance in the Christian community over here in South Africa.)

“Maar ons spreek die wysheid van God, wat bestaan in verborgenheid wat bedek was en wat God van ewigheid af voorbeskik het tot ons heerlikheid, wat niemand van die heersers van hierdie wêreld geken het nie — want as hulle dit geken het, sou hulle die Here van die heerlikheid nie gekruisig het nie.” 

Paulus aan die Korinthiërs

Ons het reeds die punt gemaak dat die tipe Christenskap waarteen Jurie in opstand kom ons meer vertel van Jurie en sy sienings as van die Bybelse idee van geloof: Christene is mense wat kinders bang maak met die hel. Christene aanbid ‘n God wat ‘n moordenaar en boelie is. Christene gebruik die hiernamaals as ‘n magspel om lede te werf. Wetenskaplike bevindings help ons om beter en veilige lewens te lei omdat ons nou weet dat epidemies, aardbewings en vuurspuwende berge nie meer aan ‘n opportunistiese en wraaksugtige opperwese toegeskryf word nie. En so aan.

Die implikasie is vanselfsprekend: Geloof in Christus is lekker vir ouens wat so bietjie agter-die-klip is.

Die idee dat God ‘n inhiberende beheervraat is, en dat hy bedreig voel deur ons vryheid, is nie nuut nie. Volgens die Genesis verhaal is dit hierdie gedagte wat die mens laat wegdraai het van God, en wat die ideaal van onafhanklikheid en selfverwesenliking in hom/haar geplant het.

Ongeloof word dus moontlik gemaak sodra God onder verdenking is. En dit doen ons sommer maklik deur die “kerk” se wandade uit te wys, en dan te maak asof God die argitek van die kerkorde en haar tradisionele absurditeite is.

Boem! Die koeël is deur die kerk, en sommer deur God en Jesus ook.

Die Bottom Line…

Die enkele gedagte wat in Jurie se boek uitstaan as ‘n wanvoorstelling van die verskil tussen geloof en ongeloof, is die idee dat ons “ons fiktiewe posisie as kroon van die skepping” moet verruil vir die “voorreg om ‘n integrale deel van die Kosmos te wees.” So kan die self getransendeer word en is die uitsig “nie meer vanuit ‘n posisie van mag en eiebelang nie.”

Steven Pinker word aangehaal in die verband: “… occupying another’s vantage point and imagining his or her own emotions as if they were one’s own.”

Dit bring my by die vraag wat ek laas op hierdie blog gevra het: Versluier Jurie met opset wat in die Bybel staan, of is hy onbewus daarvan?

Die voorstel dat selfloosheid en die kweek van ‘n empatiese bewussyn bevorder kan word deur geloof in God en Christus af te sweer, spreek van majestueuse teologiese onkunde en/of verwarrring.

Die rede is voor die handliggend: Elke woord wat ooit uit die mond van God gegaan het, en wat gespreek is deur engele en profete en op talle ander maniere, en uiteindelik gekulmineer het in die lewe en lering van Jesus Christus, het ten doel gehad om die inherente narsisme van die mensdom te stuit.

Die sogenaamde Augustiniaanse idee van die “erfsonde,” wat soveel ontsteltenis veroorsaak in Jurie en Sakkie en Piet en Hansie se kringe, en wat afgemaak word as ‘n vyfde-eeuse konstruksie, moet geïnterpreteer word teen hierdie agtergrond.

Die Bybelse storie is van begin tot einde konsekwent en eenvoudig: Êrens in die geskiedenis van die mensdom het daar ‘n gebeure plaasgevind wat ons bewussyn geswaai het na die self en die belange van die self. Dit het gelei tot die fenomeen van “begeerte,” naamlik die drang en sug na dinge, mense en insidente wat die pelgrimstog na selfaktualisering en selfverwesenliking kan moontlik maak.

Die donker kant van hierdie avontuur is natuurlik ‘n onafwendbare afgestomptheid en gevoelsarmoede teenoor diegene wat nie waarde kan toevoeg tot die “ek” ideaal nie.

Terwyl ons lekker kan vuisslaan oor die historisiteit van die tuinverhaal, is die boodskap daarvan duidelik en ondebatteerbaar: Om betower te word deur die projeksie van ‘n toekomstige self wat groter en wonderliker is as die self van die hede, is om weg te kyk van die God wat “is” en nie “word” nie, en om vervreemd te word van ‘n vorm van levensonderhoud en groei wat uit hom uit spruit en alle hunkering na ander vorme van “word” oorbodig maak.

Kom ons kyk vir ‘n oomblik verby die vreemdheid daarvan dat die eerste motiveringspreker in die mensegeskiedenis ‘n slang was, en ons let op die boodskap agter die storie: Die essensie van menslike motivering, soos ons dit ken en verstaan, kan teruggetrek word na ‘n duister en bose mag wie se eksplisiete doel die verheffing van die self en die vernietiging van die liefde is.

Die sogenaamde “erfsonde” is dus niks anders as ‘n universele geneigdheid om die belange van die self bo die belange van ander te stel nie.

Ek is jammer, Jurie, maar ek dink dit is ‘n geniale beskrywing van die probleem van die wêreld waarin ons leef. Jy en Sakkie is welkom om julleself uit te sluit, maar ek is met hierdie vervloekte ding gebore, en dit het die rigting van my hele lewe bepaal.

Die woord wat die Bybel gebruik vir hierdie universele toestand van die mens is “ongeregtigheid.” En hier moet ons onmiddellik afstand doen van Calvinistiese konstruksies en ander denominasionele konnotasies wat ons aan die woord mag heg (die Engelse “righteousness” wat in Afrikaanse Bybels “vryspraak” geword het, eerder as die Hebreeuse tsedek en Griekse dikaiosune wat “justice” beteken).

Ongeregtigheid in die Bybel is dus niks anders as die onvermoë om reg te laat geskied aan ander nie, m.a.w. die onvermoë om ander te ag met dieselfde intense belang wat ons vir onsself koester en preserveer.

‘n Wraaksugtige Opperwese?

Die refrein van God se “wraaksug,” wat Jurie se boek kenmerk en hom so lekker vir Dawkins en sy tirade teenoor God laat aanhaal, is ‘n mistasting. Dit is duidelik dat Jurie nie God se aard en karakter verstaan nie.

Let daarop dat God se belang in die moord van Abel voortspruit uit die “bloed van Abel” wat uitroep uit die grond. Kain se sogenaamde “skuld” voor God onstaan as gevolg van dit wat hy aan sy broer gedoen het, nie omdat hy een of ander arbitrêre drif of drang of wet in God teëgestaan het nie.

Die rede hoekom God vir Kain aanspreeklik hou is nie wraaksug nie, maar liefde. As God bloot vir Kain sou “oorsien,” sou hy saam met Kain skuldig geword het aan ongeregtigheid. Abel word die “slagoffer” van Kain se ongeregtigheid, en God tree in as Abel se verdediger en dring aan op ‘n regstelling om die ewewig van geregtigheid te herstel.

Kain het ‘n lewe geneem, en nou skuld hy ‘n lewe.

Dis soos die boelie se pa wat hom voor stok kry omdat hy sy jonger boetie afgeknou het: “Jy het Junior seergemaak. Ek is lief vir Junior, daarom hou ek jou aanspreeklik. Jou skuld bly staan totdat jy regmaak met Junior. En jou regmaak beter op dieselfde vlak wees as jou oortreding.”

Hoe op dees aarde verander dit God in die boelie?

Die offersisteem van die Ou Testament is niks anders as ‘n verlengstuk van hierdie liefde van God nie, dus ‘n voorsiening vir die Kains van die wêreld om “reg te maak,” en vir die Abels om kompensasie te ontvang.

Die punt is dat God ook lief is vir die boelie, en dat Junior boonop self skuldig is aan sy eie tipe boeliery. God se liefde en geregtigheid vereis nie net ‘n betaling nie, maar help ons ook om die betaling te maak. Hy vereis die lam, maar dan voorsien hy dit.

Dit is genade, en dit is nie goedkoop nie. Daarom word restitusie dwarsdeur die Bybel voorgeskryf as deel van die regmaak of versoeningsproses, en altyd in ooreenstemming met die oortreding.

Die vader se liefde het ‘n finale doel: Hy wil hê die boelie en sy jonger broer moet versoen, en mekaar liefhê soos hy hulle liefhet. Dit is die “Konkryk van God en sy geregtigheid,” ‘n term wat grootliks ‘n niksseggende kerklike cliché geword het.

Beroof God se Wet ons van ons Vryheid?

God se “Wet” staan in diens van hierdie relasionele geregtigheid – ‘n stel reëls wat ons verbied om ons naaste te benadeel, met eksplisiete voorskrifte vir boetedoening indien ons dit wel doen.

‘n Oog-vir-‘n-oog maak nie die hele wêreld blind nie, soos Ghandi beweer het nie, maar gebied relasionele geregtigheid deur die oortreders daarvan aan die ontvangkant van hulle eie ongeregtighede te plaas. So word die ewewig van Deuteronomium en Levitikus se “skale van geregtigheid,” wat wêreldwyd op hofsale verskyn, herstel.

As ons nie hierdie onderbou het in ons benadering tot die Nuwe Testament nie, word Jesus se konstante verwysings na geregtigheid niksseggende mistiese praatjies. Dan word hy Jurie se “nobody” en “gewone mens” – met ‘n irrelevante boodskap.

As ons dit egter het, dan merk ons op dat Jesus die hele wet en profete opsom in die woorde “doen aan ander soos jy wil hê hulle aan jou moet doen,” en “jy moet jou naaste liefhê soos jouself.” Hier is die geregtigheidsformule – die onmoontlike opdrag om dieselfde bewussyn te koester teenoor andere as wat ons vir onsself het.

So vertel Jesus storie op storie om aan ons te verduidelik dat geen vorm van fanatiese wetsonderhouding die ongeregtigheid van die menslike hart kan demp nie. Die probleem is nie die Wet nie, maar dit wat binne ons aangaan. Daarom het hy nie gekom om die Wet te ontbind nie, maar te vervul.

Hy verduidelik dit deur te praat van ‘n praktiese geregtigheid wat groter is as die wettiese geregtigheid van die Fariseers en Skrifgeleerdes – ‘n geregtigheid wat die tirrannie van begeerte en die drang na selfgelding neutraliseer, en ons in staat sal stel om ons vyande lief te hê en dienaars van andere te wees.

Paulus het presies dieselfde storie: Jesus het gekom het om die skuld van ons ongeregtighede te betaal, maar ook om ons te verlos van die oorsaak daarvan. Dit het hy gedoen deur ‘n daadwerklike hartsverandering binne in ons te bewerk – ‘n bonatuurlike wedergeboorte deur die Gees van God – wat ons in staat stel om te deel in God se natuur van liefde en geregtigheid.

Die vereiste? Ons moet bereid wees om ons selfvertroue te vervang met ‘n vertroue op God. So sal die regverdige deur die geloof lewe. So sal ons ons narsistiese lewens verloor en die lewe van God vind wat ons in staat stel om selfloos en empaties te lewe.

Ons hoef dan nie meer offers te bring nie, maar ons word die offer – soos wat Jesus gedoen het. Dit beteken ons is bereid om ons lewens af te lê vir ander en hulle hoër te ag as onsself. Dit is geregtigheid. Dit is die Koninkryk van God.

Die “Vervulling van die Wet”

Hierdie fenominale kapasiteit vir liefde vervul die intensie van die Wet. In Paulus se woorde: Die liefde doen die naaste geen kwaad nie; daarom is die liefde die vervulling van die Wet.

Diegene wat deur die “Gees gelei” word is nie onder die Wet nie, want hulle doen alles en meer wat deur die Wet vereis word. Die verskil is dat hulle dit spontaan en onbewus doen. Hulle is die kinders van God, en deel in hulle Vader se natuur.

Die gedagte dat hierdie boodskap ‘n persoon in ‘n “posisie van mag en eiebelang” plaas wat lekker opgelos kan word deur jouself te sien as ‘n integrale deel van ‘n godlose Kosmos is absurd. Die Kosmos het nog nooit enigiemand tot verantwoording geroep vir dade van onreg teenoor minder bevoorregtes nie. Die Kosmos het nooit haar lewe vir ons gegee om ons te verlos van ons narsistiese selfobsessies nie, en om die ellelange lys van aanklagte wat teenoor ons staan vir ons relasionele wandade uit te wis nie.

Ten Slotte… 

Meer as enigiets anders is dit die valse voorstel van hierdie sentrale boodskap van die Bybel wat Jurie se boek ongeloofwaardig maak. God word uitgewys as die probleem, eerder as ons. As ons maar net ontslae kan raak van God, dan sal alles uitwerk.

Volgens die evangelies is dit hierdie tipe argumentering wat gelei het tot Jesus se kruisiging. Die skuldiges het hulle skuld projekteer op die onskuldige, en hulleself verontskuldig.

Let daarop dat Jurie Bybelwetenskaplike op Bybelwetenskaplike aanhaal om sy konklusies te staaf. Hierdie ouens weet meer as ons almal, sê Jurie. Hulle het agter die gordyn ingeloer, en ons moet na hulle luister.

Dit fassineer my dat nie een van hierdie intellektuele reuse die eenvoudige liefdes- en geregtigheidsboodskap van die Bybel snap soos dit in ‘n paar paragrawe hierbo uiteengesit is nie.

En dit laat my wonder of ‘n persoon fenominale geleerdheid nodig het om blind te raak vir iets wat so opsigtelik is…

Advertisements

Wat moet ons met Jurie van den Heever doen? (1)

jurie-vd-heever-kerk1
My weergawe van Jurie se voorblad simboliseer die woorde van Rom.1:22-25: “Terwyl hulle voorgee dat hulle wys is, het hulle dwaas geword…
hulle wat die waarheid van God verruil het vir die leuen en die skepping vereer en gedien het bo die Skepper wat geprys moet word tot in ewigheid.”

(Apologies to English readers. I am reflecting on a new Afrikaans book that is causing some disturbance in the Christian community over here. The author, a well known South African palaeontologist, suggests that churchgoers should drop the idea of an almighty, omniscient and all knowing God, who has a son named Jesus, for a “natural spirituality” or “ecomorality.” How can one not say something?)

“A man can no more diminish God´s glory by refusing to worship Him than a lunatic can put out the sun by scribbling `darkness´ on the wall of his cell.” -C.S. Lewis

Wat maak ‘n mens met Jurie van den Heever en sy nuwe boek? (“Wat moet ons met ons Kerk doen?”)

Ek sou graag niks wou doen nie. Toe ek tien jaar gelede my verhouding met denominasionele Christenskap gebreek het, het ek belangstelling verloor in kerkpolitiek en alles wat daarmee gepaard gaan.

Ek het ook belangstelling verloor in geeslose fakulteitsteologie en die absurde idee dat daar ‘n kousale verband tussen akademiese geleerdheid (van watter aard ook al) en kennis van God bestaan.

So ek hou gewoonlik verby boeke soos Jurie s’n.

Maar ek kon nie help om op te merk dat Jurie se boek vir ‘n rukkie hier in Bloem se Exclusive Books ‘n “bestseller” geword het nie. Dit beteken dat mense die boek lees, en (soos dit dikwels gaan met nominale kerkmense) dat van hulle glo wat hulle lees.

En so het ek met ‘n sug my kopie gekry (teen ‘n pynlike prys van 10 Cappuccinos), en ook begin lees…

Jurie se “Kerk”

Die boek gee ons wel insig in die probleem van Jurie se kerk (Hy is klaarblyklik steeds ‘n NG lidmaat – vandaar die “ons”), maar dit het eerder met Jurie se denkwyse en benadering tot teologie te doen as met sy gevolgtrekkings. Jurie openbaar op ‘n besondere wyse die psige van ‘n lidmaat wat ontnugter is met ‘n kerkgod wat geskep is in die naam van godsdienstradisie en menslike oorlewering. (Daarmee suggereer ek hoegenaamd nie dat alle NG mense ‘n kerkgod aanbid nie.)

Dit is Calvyn en Calvinisme net waar jy kyk, en natuurlik Augustinus. Kuyper en Dooyeweerd steek ook kop uit.

En hier is Jurie se voorstel: Ons moet breek met ‘n middeleeuse Augustiniaanse paradigma wat daartoe gelei het dat die Christelike godsdiens en teologie nou in ‘n krisis verkeer. Maar let op: Dit is nie net NG lidmate wat moet herbesin oor hul geloof nie, maar sommer ons almal.

Huh?

Dis Jurie se reg om sy kerk aan te vat, en te besin oor haar teologie. Maar hy behoort dit daar diep binne in sy kerk te doen. Wat hy nie moet doen nie is om God en Jesus Christus op die markplein aan te vat, en sy aanval te verdedig met absurditeite wat lewensvreemd is vir gelowiges wat buite sy kerktradisie staan.

Hierdie is ‘n ou laai van ongelowige/afvallige susterskerklidmate en -professore. God is onder verdenking want die “kerk” het allerhande vreeslike goed aan ons gedoen, soos om apartheid te regverdig uit die Bybel, en ons te verbied om te dans, en ons te dreig met ‘n hel waar demone ons gaan martel as ons na Rodriguez se musiek luister, en en en. Nou is ons kwaad.

As die kerkgod val dan tuimel sy aanbidders saam na benede. Dit maak seer en dis ‘n verleentheid. So kom ons kyk wie ons kan saamtrek.

Met groot respek: Ek ken nie hierdie god van wie jy praat nie, Jurie. Hy het niks met my uit te waai nie, en dit voel vir my ‘n bietjie verwaand dat jy insunieer dat ek en ander oor ons geloof moet besin omdat jy joune verloor het (of nooit gevind het nie). Jy laat my dink aan ‘n vreemdeling wat my in die middel van die nag wakkerklop en vertel dat ek my vrou moet los omdat sy huweliksverhouding nie op dreef kom nie. Hy het my innige simpatie, maar ek gaan nie na hom luister nie. En ek sal almal in die straat af vertel om hom ook te ignoreer.

Weet Jurie dat daar talle gelowiges wereldwyd is wat nie ‘n saak het met Augustinus se teologie nie, en hordes wat oortuig is dat Calvyn nooit die God geken het in wie se naam hy sy teologiese opponente laat opsluit, martel en verbrand het nie?

Weet hy van die Hervormers se terreurveldtog teenoor groepe soos die Anabaptiste, en dat lg. sal giggel vanuit hul bloedbevlekte grafte as hulle moet hoor dat iemand oor Christenskap wil herbesin op grond van goed wat Augustinus en Calvyn kwytgeraak het?

Weet hy dat die “kerk” (die ander een) ‘n formidabele mag was om apartheid tot ‘n einde te bring?

En so kan ons aangaan…

Die Christenskap waarteen Jurie ten velde trek is ‘n karikatuur wat soos Frankenstein se monster aanmekaargeweef is vanuit ‘n seleksie van denominasionele persepsies en onkundige afleidings, meesal vanuit die Calvinisme en hiper-fundamentalisme, en is (genadiglik) nie verteenwoordigend van die Christelike geloof soos dit in die eerste eeue bestaan het nie, en steeds in menige vorme buite institusionele denominasionalisme bestaan nie.

 Jurie se god

Die god waarteen Jurie in opstand kom is net so karikatuuragtig.

Om maar een voorbeeld te noem: Jurie drup van sarkasme as hy die Bybel se skeppingsverhaal gebruik om na God te verwys as ‘n “nutsman.” En dan noem hy God ‘n leuenaar omdat Adam en Eva kwansuis nie oombliklik gesterf het soos God gesê het nie.

‘n Mens sou graag vir Jurie wou herinner dat die “dood” ietsie meer is in die Bybel as om bloot jou laaste asem uit te blaas, maar dit sal nutteloos wees. Jurie weier botweg om die Skrif te gebruik om die Skrif te interpreteer (‘n majestieuse hermeneutiese beginsels), want hy glo nie in die inspirasie van die Skrif nie. Die Bybel het ook maar net ge-ewoleer, soos alles rondom ons. Daar is nie sprake van enige intelligensie agter die skerms nie.

Dit is dus onmoontlik om vanuit ‘n geloofsperspektief ‘n sinvolle gesprek met Jurie te hê. Dit is jammer, want ek sou graag vir hom ‘n paar goed wou sê. Soos dat geen boek in die wereld meer eksplisiet is oor die versluiering van God as die Bybel self nie, en dat God oral daarin getuig van sy gewoonte om sy spore uit te vee vir mense wie hom soos ’n navorsingsobjek wil benader.

Hierdie karaktertrek van God het niks met moedswilligheid te doen nie, en alles met liefde. As die ontdekking en kennis van God, en ons toegang tot hom, met dieselfde voorwaardes gekom het as wat vereis word deur die fossiele in die grotte waaroor Jurie so lekker praat, en wat onlangs weer in die nuus was, dan was ouens soos Jurie ons profete en ons was die leke. En dan het die ongeletterdes van hierdie wereld nie net ‘n sosiale agterstand gehad nie, maar ook ‘n geestelike een.

Die Bybel sê dit werk andersom. God ontsluier nie homself, of antwoord die vraag oor sy bestaan, op ‘n wyse wat afhanklik is van die nuutste “navorsingmetodiek” waaroor Jurie so opgewonde is nie, en waartoe hy uitmuntende toegang het as ‘n geleerde wit professor nie.

Nee, hy doen dit op ‘n manier wat toeganklik is vir ‘n weeskind in die strate van Calcutta en ‘n enkelouer in droogtegeteisterde Midde-Afrika wie haar kinders aan die lewe hou met broodkrummels en gebed.

Jurie sê hy slimmer as sy. Haar gebede is “selfterapie” en niks meer nie. Daarmee verwoes hy die hoop van elke slagoffer van ongeregtigheid wie ooit in sy/haar diepste nood vir God aangeroep en op hom vertrou het toe niks anders meer gewerk het nie.

Jurie kan nie aanvaar dat God homself kan openbaar buite die sfeer van dit wat ons “wetenskap” noem nie. Hy kan nie aanvaar dat die wyse waarop die Bybel oor God se selfopenbaring praat ooreenstem met die wyse waarop ‘n vrou kies om haarself te ontsluier vir haar man nie, en dat dit haar prerogatief is om dit te doen soos en wanneer sy wil nie, en dit te beperk tot ‘n verhouding van wedersydse liefde en kennis wat kopkennis (en Jurie se geliefde “rede” waarna hy so dikwels verwys) transendeer nie.

Nie alle ontdekkings hang af van die inisiatief of slimmigheid van die ontdekkingreisiger nie, veral nie as dit heilige grond is wat ontdek word nie.

En dit laat my weer dink aan die man wat my wakkerklop in die middel van die nag. “Ons moet herbesin oor jou verhouding met jou vrou,” se hy vir my. “Ek het navorsing gedoen, en die Victoriaanse beskouiing van die huwelik is nonsens. Jy moet uit hierdie ding kom. Daar is geen intimiteit of seksualiteit in jou huwelik nie. Ek sien niks nie en en ek vind geen bewyse daarvoor nie. Ek weet. Ek is ‘n Paleontoloog.”

Ek onthou ‘n vakansie lank gelede. Ek het my 1985 Honda XR500 saamgevat, en soggens vroegskemer by die huis uitgesluip terwyl almal geslaap het. Ek het langs die wit strande afgery tot by die langste strand, met die koelte van die seebries in my gesig. Daar het ek tussen die golwe geswem en dryf, waarna ek op die strand gaan sit en kyk het hoe die son opkom oor die magtige Indiese Oseaan. Ek het my verwonder oor alles – die seemeeue, die branders, die sout op my lippe, die onuitspreeklike heerlikheid van die lewe wat God vir ons geskenk het. God was oral, en hy was so sigbaar soos die dag wat rondom my ontvou het. Ek het met hom gepraat, en gepraat – in verwondering oor sy beeldskoonheid, en oor die voorreg om te kan wees. Daarna het ek ‘n entjie opgestap met die strand, tot waar ek kon kofffie kry en sit en skryf oor God. Ek was betower, en vredevol, en gelukkig.

Dit het my jare geneem om uit te vind dat hierdie ongelooflike emosie nie vlietend hoef te wees nie, maar dat dit so deel van ‘n persoon kan word soos asemhaal. Om God te sien, en dankbaar te wees, en te vergeet van jouself en jou ambisies, is binne bereik van ons almal. En daarmee saam die onuitspreeklike vergenoegdheid en vreugde wat die saad is van alle selfloosheid en liefde en geregtigheid teenoor ander.

Selfterapie? Daar is net twee moontlikhede, Jurie. Of jy weet nie waarvan jy praat nie, of ek is die briljantste terapeut wat nog ooit geleef het. Veral as ek in ag neem hoe mislik, miserabel en depressief ek was voor my terapie.

(Word vervolg)